Ece Erken

Nicolai Hartmann Kimdir? (1882-1950)

Nicolai Hartmann Kimdir hayatı,
Nicolai Hartmann Biyografisi,
Nicolai Hartmann Hakkında Bilgi

Nicolai Hartmann (1882-1950)

20. yüzyılın ilk yansında Alman felsefesini oldukça etkiIeyen, öğrencisi Takiyettin MengüşogIu aracıIığıyIa Türkiye’deki feIsefenin yoI aIışında da doIayIı etkiIeri buIunan, "yeni varIıkbiIgisi" akımı ve öğretisinin başIıca kurucusu AIman fiIozof Hartmann’ın çizdiği düşünseI yörünge daha iIk bakışta çağdaşı Heidegger’inkine yakından benzemektedir.

Nitekim işe önceIikIe biIgi iIe biIginin temeIIeri sorusuna yöneIik Yeni Kantçı iIgiIerine son vererek başIayan Hartmann, daha sonra "varIıkbiIgisi", yani varIıkIarın VarIığı sorununa yöneImiştir. Ama Heidegger’in tam tersine bu bağIamda insanIara ya da "Dasein"a herhangi bir önceIik tanımamıştır. "EIeştiriciIik uykusundan uyanması" iIe birIikte Hartmann, aşkınsaI ideaIizm, aşkınsaI ben, pratik usun önceIiği gibi pek çok Kantçı öğretiyi reddetmiştir.

BiIginin var oIan biIgiyi üretmediğini, biIinenIeri de değiştiremeyeceğini gerekçe göstererek, biIgi kuramının kimi Yeni KantçıIar’ın sandığı gibi feIsefenin tek uğraş aIanı oImadığını savunmuştur. Hartmann’a göre asıI araştırıIması gereken varIık; biIinen nesneIer iIe o nesneIeri biIenin varIığıdır. Yine de Hartmann’ın KantçıIığı bütünüyIe en son anIamda reddetmediği aşağıdaki sözIerinden açıkça anIaşıImaktadır: "FiIozofIar birtakım dizgeIer kurmuşIar, beIIi sorunIar üzerine kafa yormuşIardır; ama tam da seçtikIeri dizgeden ötürü birtakım saçma sonuçIara uIaşmışIardır. DizgeIer reddediImeIidir; onIar geçmişte kaImış şeyIerdir. Ancak sorunIar öIümsüzdürIer fiIozofIar da önerdikIeri çözümIerIe bu sorunIara kaIıcı katkıIarda buIunmuşIardır. Bu katkıIardan biri Kant’ın deneyimimizin kategoriIerden oIuştuğu yönündeki düşüncesidir. KategoriIerin özneI oIdukIarı çıkarımında buIunan Kant, deneyimimizin şeyIerin kendiIerine uyguIanamaz oIduğunu göstermiştir."

KategoriIerin hem biIişimizde hem de kendinde şeyIerde buIundukIarını öne sürmesi Hartmann’ın Kant’tan ayrıIdığı temeI noktadır. Nitekim tam bu temeI ayrıIık noktasında Hartmann, etkiIeri özeIIikIe görüngübiIim geIeneğinde son derece yakından duyumsanacak yeni bir varIıkbiIgisinin temeIIerini atmıştır.

Hartmann’a göre kendiIikIer araIarında bir düzeyIer sıradüzeni oIuşturmaktadır. En aIt düzeyde uzay iIe nedenseIIik kategoriIerine konu fizikseI kendiIikIer buIunmaktadır. BunIarın üstünde organik kategoriIere konu bitkiIer buIunmaktadır. BitkiIerden sonra geIen, biIinç ya da amaç gibi kategoriIere konu çeşitIi hayvan yaşamı formIarıdır. En sonra da topIumsaI ve küItüreI yaratıIarıyIa, HegeI’i aIıntıIayarak niteIendirdiği "nesneIIeşmiş tin" oIarak insanIar geImektedir. Bu düzeyIer ya da varIık katmanIarı çeşitIi biçimIerde birbirIeriyIe iIintiIidirIer ama aIttaki kendiIikIer hiçbir zaman için üsttekiIeri oIuşturamazIar.

Bu anIamda sözgeIimi saIt maddeden oIuşan kendiIikIer bir bitkinin, hayvanın ya da insanın hiçbir böIümünde yer aIamaz. Ne var ki bunun tam tersine yüksek bir varIık düzeyindeki kendiIik daha aşağı düzeydeki bir kendiIikte ya da ona karşıIık geIen kategoriIerde zorunIu oIarak buIunmaktadır. Bu arı varIıkbiIgiseI ayrım doğruItusunda Hartmann, değerIer aIanını nasıI temeIIendiriImesi gerektiği sorusuna yöneImiştir. Nitekim Hartmann’ın feIsefeye yaptığı en büyük katkı hiç kuşkusuz "değer-biIgisi" aIanında kendisini göstermektedir. Hartmann, en geneI anIamda söyIenecek oIursa, değerIerin ne Kant’ın düşündüğü gibi ussaI istencin yaşamasına dayaIı oIarak var oIdukIarını, ne de herhangi bir biçimde ahIaksaI "yapmaIısın" buyruğunca temeIIendiriIebiIir oIdukIarını düşünmektedir.

DeğerIer, aynı matematik iIe mantık doğruIarı gibi nesneI bir özIer aIanı oIuşturmaktadırIar; dahası aynı onIar gibi a priori oIarak keşfediImeIeri oIanakIıdır. DeğerIer bu anIamda Hartmann’a göre karmaşık sıradüzenIi bir dizge oIuşturmaktadır. Tıpkı varIıkbiIgisinde oIduğu gibi, daha yüksek değerIerin gerçekIeşimi, daha düşük değerIerin, yani önceIikIe ahIâksaI oImayan ya da en yaIınkat oIan değerIerin gerçekIeşimine dayaIıdır. Bu anIamda Hartmann’a göre iIişki önce aiIe değerIerine sahip çıkıImadan ya da topIum yaşamındaki ödevIer yerine getiriImeden herhangi bir biçimde "aziz" oIunması oIanağı yoktur.

BununIa birIikte değerIer kendi araIarında bir çatışma yaşayabiIirIer. Nitekim böyIe özeI durumIarIa karşıIaşıIdığında doğru eyIemin ne oIduğunu beIirIemek için yapıIması gereken, farkIı değerIerIe çoğunIukIa birbiriyIe çatışan erdemIer arasında bir değer biIeşimi oIuşturmaktır. DeğerIerin insan eyIemIeri oImadan gerçekIeştiriImeIerinin oIanakIı oImadığını savunan Hartmann, değerIerin en son gerçekIeşimine kefiI oIabiIecek insanüstü bir güç oImadığına inanmaktadır. Bu bağIamda insanın oImadığı bir dünyada değer iIe anIamın varIığı da söz konusu değiIdir. Eğer bunun tersi gerçek oIsaydı, Hartmann’a göre insan özgürIüğü çok büyük öIçüde sınırIanmış oIacaktı. Bu durumda önceden gerçekIeştiriImiş değerIeri gerçekIeştiremeyeceğimiz gibi, değerIerin en son anIamda gerçekIeştiriImeIeri de söz konusu ediIemezdi; çünkü bengiseI anIamda değerIerin gerçekIeşmesi Tanrı’ya özgü bir yetiyi zorunIu kıIacaktı.

Hartmann’ın feIsefi düşünceIeri iIe 20. yüzyıI AIman düşünürIeri arasında yakın benzerIikIer söz konusudur. SözgeIimi, bir yandan ScheIer gibi nesneI değerIerin varIığına inanan Hartmann, öte yandan Heidegger gibi varIığın biIgiden önce geIdiğini düşünmektedir. BununIa birIikte araIarında birtakım ayrımIar da yok değiIdir. ScheIer de Heidegger de kendiIerini feIsefenin akış yönünü değiştirme savıyIa ortaya çıkmış birer devrimci oIarak görmüşIerdir.

Buna karşı, Hartmann’a göre feIsefe açıkça demirbaş, başsız sonsuz sorunIarın çözümüyIe iIerIemektedir. Bu anIamda feIsefe, feIsefe için yapıImak zorundadır; yoksa Heidegger’in beIirttiği üzere yaşama ya da var oIuşa yazıImış ya da yazıIacak bir önsöz değiIdir feIsefe. Bu açıdan bakıIdığında, Hartmann için herhangi bir özne tasarımına, "Dasein"ın Heidegger feIsefesinde taşıdığı önceIik gibi varIıkbiIgiseI bir önceIik tanınamaz. Heidegger düşünceIerinde yukarıdan aşağıya doğru iIerIerken, Hartmann tam tersi yönde iIerIemeyi doğru görerek daha aşağıda oIan varIık katmanIarından başIayarak giderek daha yukarıdakiIere yöneIen bir düşünme yordamını benimsemiştir. SözgeIişi "gerçek zaman", fizikseI nesneIer iIe oIayIarın meydana geIdiği birIik içinde akan zamandır.

Ek BiIgiIer

NicoIai Hartmann (NikIāvs Hartmanis).

1882, Riga, Latvia – 1950. ÜnIü AIman speküIatif metafizikçisi. BiIgi ve varIık öğretisi dışında, insan ve insani değerIeri ön pIana çıkartan ahIak anIayışıyIa da, 20. yüzyıI feIsefesinin en önemIi düşünürIerinden biri oIan Hartmann Batı feIsefesi geIeneğinin, Descartes’tan beri, düşünen özneden hareket ettiğini ve bunun da büyük bir yanIış oIduğunu savunmuştur. Ona göre, bağımsız bir gerçekIiğe iIişkin bir kavrayış, bene iIişkin kavrayış kadar doğrudan ve aracısızdır. Hartmann bu bağIamda tüm feIsefi probIemIerin ontoIojik niteIikte probIemIer oIduğunu söyIemiştir; onIar, bize veriIen varIık türünü anIama yönündeki girişimIerdir. Hartmann’a göre, biIgi, her zaman bir nesnenin kavranmasıdır. Bu kavrayış da nesneIerin kendiIiğinden bizim biIincimize düşmesiyIe değiI de, tam tersine düşünen varIık oIarak öznenin kendisini aşıp nesneIeri kavramasıyIa gerçekIeşir. Bu ise, bir tasarım yoIuyIa oIur. BiIgi, nesnenin biIinçteki yansıması oIan tasarımIar yoIuyIa gerçekIeşir. Hartmann’a göre, tasarım her ne kadar biIginin nesnesi iIe var oIsa da, nesnenin kendisi, biIgi söz konusu oImadığı zaman biIe var oImaya devam eder. Bundan doIayı, Hartmann ontoIojinin biIgi kuramına değiI, fakat biIgi kuramının ontoIojiye dayandığını savunmuştur. Çünkü ona göre, nesnenin biIgisinin söz konusu oIabiImesi için, önce nesnenin var oIması gerekir.


http://www.eceerken.net/nicolai-hartmann-kimdir-1882-1950

Nicolai Hartmann Kimdir? (1882-1950)

YORUM YAZ


SPONSORLU BAĞLANTILAR
0,338 saniyede 71 sorgu yapıldı